سه نكته درباب نقشه جامع علمي كشور

فرآیند تدوین نقشه جامع علمي كشور چندي است كه مورد توجه اصحاب رسانه قرار گرفته است. گفتگوي ویژه خبري شبكه دوم سیما چند شب قبل یكي از برنامه هاي خود را بطور كامل به این موضوع اختصاص داد. در این برنامه معاونت محترم پژوهشي وزارت علوم و رئیس محترم كمیسیون علوم و تحقیقات مجلس شوراي اسلامي به تبیین وضعیت كنوني این نقشه پرداختند. نقطه ثقل این برنامه بر مساله زمانبندي تدوین و نهایی سازي نقشه در شوراي عالي انقلاب فرهنگي قرار داشت و پس از انتقادات نماینده مجلس درباره تاخیر زیاد در فرآیند آماده سازي نقشه و بخصوص ماندن بيش از حد در مرحله فرمولبندي تعاریف (مثلاً تعریف پژوهش)، نهایتاً اعلام شد كه نقشه حداكثر ظرف 9 ماه آینده نهایی شده و در اختیار سازمانهاي ذیربط قرار خواهد گرفت. شبكه چهار نیز ظهر روز جمعه با دعوت از دبیر شوراي تخصصي تدوین نقشه جامع علمي كشور به بحث درباره جزییات كار در این شوراي تخصصي پرداخت. كلیات این گفتگو در برخي از خبرگزاری ها، از جمله خبرگزاري فارس (اينجا را ببينيد)  نیز منتشر شده است. در خلال این برنامه ها از بینندگان و شنوندگان بخصوص محققین مرتبط با مطالعات علم و تكنولوژي خواسته مي شد تا نظرات انتقادي خود را با متولیان تدوین نقشه درمیان گذاشته و با آنان درباره ابعاد مختلف نقشه جامع علمي كشور صحبت كنند. این بنده حقیر بعنوان عضو كوچكي از حلقه محققان سیاستگذاري علم و تكنولوژي تلاشي چند بعمل آوردم تا با این برنامه ها تماس بگیرم و سه نكته كوتاه اما مهم را بسمع و نظر میهمانان ارجمند برسانم. با این وجود متاسفانه موفق نشدم و بنابراین تلاش مي كنم تا همان سه نكته را در اینجا بطور خلاصه قلمي كنم شاید كه عزیزان دست اندركار در تدوین نقشه جامع سري هم به این خانه كوچك و مجازي ما بزنند و این مطالب را ببینند.

نكته اول: یكي از اهداف مهم نقشه جامع علمي كشور شناسایی نقاط ضعف نظام پژوهش در كشور و ترسیم راهكارهایی براي غلبه بر این ضعفها و برون رفت از معضلات مبتلابه بوده است. اگر نظام علمي كشور را همچون پیكره اي زنده تصور كنیم كه در كنار برخورداري از نقاط قوت از بیماریهایی نیز رنج مي برد، آنگاه مي توانیم بگوییم كه نقشه جامع علمي كشور همچون مجموعه اي از داروها خواهد بود كه براي معالجه این بیماریها تجویز مي شوند. از طرف دیگر مي دانیم (و میهمانان محترم این برنامه ها هم بدین نكته اشاره داشتند) كه تدوین نقشه خود با ابتناء بر مجموعه اي از "پژوهش ها" تدوین مي گردد. این پژوهش ها كه نسخه نهایی نقشه را بلحاظ نظري حمایت مي كنند خود در متن همین نظامي صورت پذیرفته اند كه ما در صدد رفع مشكلات آن هستيم. بعبارت بهتر آنچه كه نقشه جامع علمي كشور را بطور ریشه اي تغذیه مي كند، خود در معرض نارساییهاي موجود در نظام پژوهشي كشور قرار دارد و بنابراین مي توان درباره اعتبار و ضریب اطمینان (Reliability) آن سوالهاي جدي مطرح كرد. بعنوان مثالي ملموس مساله ارزشیابي پژوهش در كشور را در نظر بگیریم. همانطور كه مستحضر هستید كاركرد ارزیابي (Evaluation) كه یكي از كاركردهاي اصلي جامعه علمي (Scientific Community) است و نوعي كنترل از درون (Self-monitoring) را براي پژوهشهاي جاري در جوامع صنعتي و صاحب علم بوجود مي آورد و سطح كیفي تحقیقات را تضمین مي كند،‌ در داخل نظام پژوهشي كشور ما (مخصوصاً در حوزه علوم انساني) بدليل فقدان جامعه علمي، بمعناي اخص كلمه، در سطح نسبتاً نازلي قرار دارد. واضح است كه پژوهشهاي منتهي به نقشه عمدتاً در قلمرو علوم انساني قرار مي گیرند و لذا این نگراني را دامن مي زنند كه آیا مكانیزم كارا و موثري براي نظارت بر كیفیت این پژوهشهاي حمایت كننده اعمال شده است و اگر پاسخ مثبت است، این مكانیزمها از چه سنخي هستند و به چه صورت اعمال شده اند؟ (درباره این مساله، كه آن را مي توان پارادوكس سیاستگذاري علم و تكنولوژي نام نهاد، در مطلبي دیگر مفصلاً توضیح داده ام: اينجا را كليك كنيد).

نكته دوم: تجویز نسخه براي معالجه یك بیمار همانطور كه مي دانیم مشتمل بر دو گام مقدماتي و در عین حال حیاتي است. اول اینكه پزشك باید از طریق معاينه يا دستور آزمایشات خاص به "اندازه گیري" نشانه هاي بیماري (Symptoms) بپردازد و از این طریق شناخت درستي از نوع بیماري (ها) بدست آورد. دوم و مهمتر اینكه، پزشك باید نظریه هایی را براي تبیین (Explanation) و ریشه یابي این نشانه ها در ذهن داشته باشد تا از طریق شناخت ریشه ها و علل بیماري به درمان بپردازد. در حوزه سیاستگذاري علم و تكنولوژي، اندازه گ‍یري نشانه ها خود تخصصي مستقل بشمار مي رود كه ابزارها و تكنیكهاي خاص خود را دارد. بنابراین پرسشي كه طبیعتاً به ذهن خطور مي كند اینست كه درباره اندازه گیري نقاط ضعف نظام پژوهش در كشور تا چه حد از آخرین تكنیكهاي پیشرفته در حوزه مطالعات علم و تكنولوژي و نوآوري استفاده شده است؟ شاخصهاي بكار رفته براي این اندازه گیري چه شاخصهایی بوده اند و آیا تلاشي براي لحاظ كردن دغدغه هاي بومي كشور مثلاً دغدغه شكاف میان تحقیقات و كاربرد صنعتي آنها (Relevance Gap) در ترجمه و بكارگیري شاخصهاي رایج صورت گرفته است؟ علاوه بر این، مي توان پرسید كه راه حلهاي ارائه شده براي غلبه بر نارساییهاي نظام علم و فناوري در كشور تا چه حد مبتني بر پژوهشهاي مفصل نظري و با اطلاع عمیق از مباني نظري موجود در حوزه مطالعات علم و تكنولوژي انجام گرفته است؟ جستجوها و خبرگیري نگارنده از تعدادي از منابع كتابخانه اي مرتبط با موضوع سیاستگذاري علم و تكنولوژي نشان مي دهند كه تاكنون هیچ تحقیق سیستماتیك و منسجمي با هدف شناخت عوامل موثر (و نحوه تاثیر این عوامل) بر عملكرد نظام پژوهش در كشور انجام نشده است. نویسنده این سطور صمیمانه امیدوار است كه این جستجوهاي شخصي ناكامل بوده و چنین تحقیقي في الواقع انجام گرفته و مبناي تدوین نقشه جامع علمي كشور قرار گرفته باشد.

نكته سوم: مقوله علم و فناوري مقوله ایست با درجه پیچیدگي فوق العاده بالا و داراي ابعاد گوناگون. ذوالابعاد بودن این مقوله باعث شده است كه حوزه مطالعات علم و فناوري عملاً در هیات یك حوزه تحقیقاتي میان رشته اي بروز و ظهور پیدا كند. این بدان معني است كه امكان مطالعه جامع این پدیدار با اتخاذ تنها یك نظرگاه و استفاده از ابزارهاي تنها یك دیسیپلین خاص امكان پذیر نبوده و نیست. بطور مشابه هنگامیكه به قلمرو سیاستگذاري براي علم و فناوري مي رسیم، مي بینیم كه سیاستگذاري و برنامه نویسي در این حوزه بدون برخورداري از دركي عمیق از روندها و سیاستهاي جاري در حوزه هایی همچون سیاست هاي كلان اقتصادي، توسعه صنعتي، استراتژیهاي بلندمدت در سیاست خارجه، آموزش و پرورش و چندین حوزه دیگر ناممكن است. سوال مهمي كه در این ارتباط به ذهن خطور مي كند اینست كه نقشه جامع علمي كشور كه علي القاعده باید مسیر بلند مدت كشور را در حوزه علم و فناوري ترسیم كند تا چه حد در متن و بعنوان تافته اي (نه جدا بافته) از كلیت مسیر استراتژیك كشور دیده شده و در آن شاهراه اصلي گنجانیده شده است؟ در حوزه هاي سیاستگذاري مجاور آیا نقشه هایی مشابه طراحي شده اند یا در دست تدوین هستند و اگر چنین است آیا كمیته خاصي مسئولیت هماهنگ سازي این سیاستها و انسجام بخشي به همه آنها در یك تصویر واحد و بدون تناقض را عهده دار است؟    

شاید لازم باشد این نكته را نیز به نكات فوق اضافه كنم كه پرسشهاي مطرح شده در سطور فوق الذكر پرسشهايي از نوع انكاري نيستند. اينها سوالاتي اند كه تنها از نگراني هاي نگارنده حكایت مي كنند. نقشه جامع علمي كشور ميثاقي است كه حركت بلندمدت علم و فناوري را در كشور بزرگ ايران هدايت خواهد كرد و مبناي بسياري از برنامه هاي پايين دستي خواهد بود. روشن است كه اهميت اين نقشه براي مسير آينده كشور بيان نگرانيها و انتقادات را حتي اگر ناشي از دسترسي محدود به اطلاعات باشند توجيه مي كند. 

نقشه جامع علمي كشور همانطور كه وعده داده شده است تا حدود 9 ماه دیگر به تصویب خواهد رسید و در اختیار سازمانهاي مرتبط و علاقمندان قرار خواهد گرفت. نگاهي منصفانه به مصاحبه هاي انجام شده توسط مسئولین ذیربط در رسانه هاي دیداري و شنیداري نشان مي دهد كه درك نسبتاً خوبي از اهمیت، ابعاد و ماهیت كار در میان این بزرگواران وجود دارد. امید است كه تلاش این عزیزان از طریق عرضه نسخه هاي ابتدایی نقشه به متخصصان و پژوهشگران حوزه سیاستگذاري علم و تكنولوژي و فراخوان براي ارائه انتقادات صم‍یمانه و در عین حال جدي و غیرمتكلفانه به ثمرات بهتري در محتواي نقشه و هرآنچه كه در بلندمدت تحت تاثیر آن خواهد بود بینجامد.

آرش میم 

/ 6 نظر / 8 بازدید
حسين

سلام بر آرش عزيز و همه دوستان. من با تمامي نكات متن موافقم، هرچند كه شايد بشود چندنكته ديگري را هم به آن اضافه كرد. اما عرض اصلي من اين است كه حيف است اين مطلب فقط در وبلاگ ما باقي بماند. از دوستاني همچون آقاي سوزنچي و آقاي مجيدپور كه احتمالا ارتباط نزديكتري با تدوين كنندگان نقشه جامع دارند صميمانه تقاضا مي كنم كه اين مطالب بسيار مهم را به صورتي مناسب به آنها منتقل كنند. همچنين

حسين

(ادامه) به نظرم يكي از درسهايي كه بعد از حداقل 15 سال نوشتن برنامه هاي جامع و غير جامع ملي گرفته ايم اين است كه به جاي "ديكته" كردن از بالا به پايين اينكه چه كاري بايد بشود (كه معمولا يا با درجه بسيار بالايي از اشتباه صورت مي‌گيرد و يا اينكه عملا محقق نمي‌شود)، نوع نگاه به سياستگذاري بيشتر به سمت "بستر سازي و توانمندسازي" حركت كند. به صورت ساده به جاي اينكه بگوييم در فلان زمينه علمي در سال 89 بايد فلان مبلغ هزينه شود، تلاش كنيم تا بازيگران اين عرصه را به نحوي توانمند كنيم كه خود به خود بهترين تصميم را در اين زمينه بگيرند. به نظر حقير اين مهمترين درسي است كه ما به لحاظ محتوايي مي‌توانيم از برنامه هاي گذشته حوزه علم و تكنولوژي كشورما بگيريم.

ابراهیم

با سلام، اول از همه اینکه بنده هرگونه ارتباطی را با آنها تکذیب می کنم و ... دوم اینکه، همانند قصه بز زنگوله پا که هر شب برای فرزندانمان تعریف می کنیم، این هم قصه ایست که همیشه برای همدیگر تعریف می کنیم. البته توجه شود که فقط قصه است... من که شخصا امیدی به برنامه هایی که در کشور اجرا می شود ندارم. خاطرم هست با یکی از اعضای مرکز پژوهشهای مجلس صحبت می کردیم، می گفت که بعد از چهار برنامه پنج ساله، الان به این نتیجه رسیده ایم که بودن یا نبودن آنها فرقی در عملکرد کلی حاصل نمی کرده است. یعنی بدون آنها هم ما به این جایگاه فعلی می رسیدیم... من شخصا فکر می کنم این برنامه بیشتر جنبه شعاری و تبلیغاتی دارد تا جنبه واقعی و عملی. امیدوارم که تدوین کنندگان در کار خود موفق باشند ...

مهدی ميم

با تشکر از آرش و ديگر دوستان. حقيقتا تدوين نقشه جامع علمی ايران يک عزم ملی برای تعالی علم و فناوری کشور ما خواهد بود. حداقل اشاعه چشم انداز ایران در بین مردم می تواند بسیار سازنده باشد اما به شرطی و شروط ها!! متاسفانه در ایران دست اندرکاران اصلی علم و فناوری (بنگاهها - دانشگاهها و افراد کلیدی) یعنی آنهایی که تولیدکننده علم و فناوری هستند تعامل بسیار کمی با نهادهای سیاستگذاری دارند و در نتیجه معمولا ترسیم و تدوین نقشه ها یک سازوکار کاملا بالا به پایین می شود و همه می دانیم که امروزه با رشد اهمیت شبکه ها و سایر سازوکارهای پایین به بالا چنین رویکردهایی با مشکل مواجه می شوند. مرور اسناد سایر کشورها حاکی از یک تعامل بسیار نزدیک دولت با مراتب پایینی جامعه دارد. همچنین متاسفانه در کشور ما که یک فرهنگ عدم مطالعه و تحقیق اما در عین حال سخنرانی های زیبا حاکم است سبب شده تا جلساتی که برای تعامل نهادها ترتیب داده می شود مانند یک چرخ دنده هرزگرد عمل کند.

مهدی ميم

البته از تمام اشکالات این مرحله از تدوین نقشه که بگذریم انصافا برای اولین بار بخشهای مختلف علم و صنعت (مرکز صنایع نوین- بهداشت- دفاع- بیو و نانو- فرهنگ و هنر و...) دور هم جمع شدند و راهبردها و برنامه های خود را در قالب نقشه جامع ارائه دادند که البته واقعا انرژی زيادی از بنده و چند تن از اعضا جوان ديگر گرفت. اما آنچه که من هميشه بدان فکر می کنم اين است که کنار ايستادن شايد کار درستی نباشد و بالاخره بايد سعی کرد تا مشکلات رفع گردد.

ابراهیم

این دو تالینک هم جالب است که در همین ارتباط ببینید: http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=41203 http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=43110